د علم حدیث ارزښت او اهمیت دریم مخ
الصحيح لغيره :
مخکې مو چې د صحيح حديث کوم تعريف وکړ هغه هغه حديث ؤ چې پخپل ذات سره درجې د صحت ته رسيدلی وي بې له دې څخه چې پر بل څه تقويه شي چې علماء ورته صحيح لذاته وايي ، او کوم چې صحيح لغيره دی دا هغه حسن لذاته روايت چې د حسن درجې څخه د صحيح درجې ته پورته شوی وي چې په همدې وجه ورته صحيح لغير وايي چې د صحت سند يې ذاتاً نه وي بلکي د بل په ملګرتيا ورته قوت حاصل شوی وي .
د صحيح لغيره مرتبه او حکم : صحيح لغيره د صحيح لذاته څخه ښکته او خپل د حسن يا حسن لذاته څخه پورته دی اوحکم يې قبول صحيح حديث درجې ته ورپيوسته شوی دی .
۲- حسن حديث :
حسن په لغت کې ښکلي ته وايي او په اصطلاح کې حسن حديث د صحيح او ضعيف تر مينځ مرتبه ده .
د امام ترمذي تعريف : د کوم حديث په راويانو کې چې په دروغو بدنام شخص نه وي او هم دا حديث شاذ نه وي او دې ته ورته په بله طريقه هم نقل وي نو حسن بلل کيږي .
د حسن حديث حکم : حسن حديث اګر که د صحيح حديث څخه په قوت کې کم دی ،مګر قابل د استدلال دی ،ځکه فقهاوو ورباندې استدلال او عمل کړی دی .او ځنې علماء حسن د صحيح يو ډول شميرلی لکه حاکم ،ابن حبان او ابن خزيمة سره ددې چې د وړاندې بيان شوی صحيح څخه يې کم ګڼي .
نو د اکثريت علماؤ رايه داده چې حسن قابل استدلال دی غير له ځنو سخت دريزه بيل لارو چې قابل استدلال يې نه ګڼي .
الحسن لغيره :
دا هغه ضعيف روايت دی چې په ګنو سندو او لارو نقل شي او سبب د ضعف يې د راوي فسق او کذب نه وي .
يعنې ضعيف روايت د حسن لغيره درجې په لاندې شرايطو پورته کيږي :
الف) : داچې دا روايت په يوه بله طريقه يا ډيرو طريقو نقل شي چې دا لومړي ته ورته یا ترې قوي وي .
ب : داچې د ضعف سبب يې د حفظ کمزوري يا په سند کې انقطاع نه وي او يا خو په راويانو نامعلوموالی وي .
مرتبه او حکم د حسن لغيره : مرتبه له حسن لذاته څخه ښکته ده ، حکم يې قبول دی قابل استدلال دی .
د قبول حديث بيان پای ته ورسيد
- ضعيف حديث (شپږمه برخه
3- ضعيف حديث يا مردود : هغه حديث ته وايي چې نه پکې د صحيح شرايط او نه هم د حسن شرايط موجود وي البته قبول يې په شرايطو پورې اړه لري چې وضاحت يې وروسته را روان دی :
ضعيف حديث په لاندې برخو ويشل کيږي :
الف- د راوي د انقطاع له مخې چې : په معلق – مرسل - معضل – منقطع – مدلس ويشل شوی دي
ب- په راوي باندې د عدالت د اعتراض له مخې : چې په موضوع – متروک – منکر – مطروح – جهالت بالراوي يا مبهم – مضعف ويشل شوی دي
ج – په راوي باندې د ضبط او حافظې د اعتراض له مخې : چې په مدرج – مقلوب - مضطرب
الف ) : هغه حديث يا خبر چې له سند څخه يې يو راوي حذف شوی وي .
د اسنادو د سلسلې څخه د يو يا څو راويانو ساقط کيدلو صورتونه دي لکه : المعلق – المرسل – المعضل – المنقطع – المدلس
۱- المعلق : په لغت کې د يو شي په بل شي پورې تړل او مربوط کولو ته وايي او په اصطلاح کې معلق هغه روايت دی چې د سند له پيل څخه يې يو راوي حذف شي يا ډير په پرله پسې ډول .
د معلق حديث حکم : معلق حديث مردود دی ځکه چې اتصال سند د قبول د پاره شرط دی او داچې کوم راوي ذکر نشو نو حالت يې مجهول شو چې ايا باورې به وي او که نه ؟
په عام شکل خو معلق حديث مردود وي مګر کوم کتاب چې التزام د صحت کړی وي لکه صحيحين بيا د هغه د پاره ځانګړی حکم دی چې وړاندې مو بيان کړ .
۲- المرسل : د ارسال څخه اخيستل شوی دی چې معنی يې خوشي کول ګويا دغه مرسل راوي دهغه سند همداسې خوشی کړی او په کوم بل راوي پورې يې نه دی تړلی .
په اصطلاح کې د سند په آخر کې چې د تابعي څخه وروسته راوي حذف شي يعنی تابعي ووايي چې قال رسول الله صلی الله عليه وسلم .
د مرسل حکم : په اصل کې خو مرسل ضعيف او مردود وي . ځکه چې د قبول د شروطو څخه يو اتصال د سند دی او دلته دا شرط موجود نه دی نو په دې توګه د راوي حال مجهول شو.
مګر د علماؤ تر منيځ د مرسل د حکم او استدلال په باب اختلاف دی .ځکه په سند کې دا ډول انقطاع د نورو ډولو سره کاملاً توپير لري .ځکه دلته چې کوم راوي ساقط دی غالبه دا ده چې يوازې صحابي به وي او صحابه ټول عادلان دي مجهول کيدل ضرر نه لري .
په لنډه توګه د مرسل په اړه د علماؤ دری اقوال دي :
الف : د جمهورو محدثينو او فقهاوو دا رايه ده چې مرسل روايت ضعيف او مردود دی ځکه احتمال لري چې صحابي نه بغيرکوم تابعي هم ساقط شوی وي .
ب: د امام ابوحنيفه رحمه الله ، امام مالک رحمه الله ،امام احمد رحمه الله او يوه ډله نورو په نزد صحيح او قابل استدلال دی البته په دې شرط چې دغه ارسال کونکي شخص ثقه يا باوري وي .
ج : د امام شافعی او ځنې نورو دا قول دی چې مرسل په څو شرطونو صحيح او مقبول وي .
- دا چې دغه ارسال کونکی (مرسل ) د مشرانو تابعينو له ډلې څخه وي .
- او داچې کله د ده سره په دغه روايت کې هغه د حديثو حافظان شريک جوړ شي ، هغوی د ده سره مخالف نه وي .
- دا چې ارسال کونکی (مرسل ) هغه راوي چې نه دی ذکر شوی ثقه يې يادوي .
د صحابي د مرسل حکم : صحيح او مشهور کوم د جمهورو علماؤ قطعي پريکړه ده د صحابي مرسل حديث صحيح او قابل استدلال دی .ځکه اکثراً صحابه کرام چې د بل کوم صحابي نه څه نقل کړی وي او ووايي چې رسول الله صلی الله عليه وسلم فرمايلي : نو که د بل صحابي نوم نه وي ذکر شوی نو هغه مضر نه دی لکه چې وړاندې ذکر شول .
۳- المعضل : دا هغه روايت دی چې د سند څخه دوه يا زيات راويان په مسلسله ډول ساقط شوی وي .
د معضل حکم : په اتفاق سره مردود دی .
پخوا له دې چې المنقطع بيان کړو دلته د څو نورو تعريفاتو بيانول هم ضرور دي :
المتصل : د المنقطع ضد دی هغه روايت دی چې سند يې متصل يا پيوسته وي مرفوع وي که موقوف .
المسند : هغه روايت ته وايي چې سند يې متصل وي او رسول الله صلی الله عليه وسلم ته مرفوع شوی وي .
المعنعن والمؤنن
المعنعن : هغه دی چې عن ،عن پکې وي راوي ووايي چې فلان عن فلان .
د المعنعن په اړه د جمهورو رايه دا ده چې متصل دی د لاندې دوو شرطونو په صورت کې کوم چې امام مسلم کافي بللی دي :
الف : چې دغه معنعن راوي مدلس نه وي .
ب : چې د دغه معنعن راوي او د هغه د شيخ تر مينځ ملاقات اثبات شي .
المؤنن : هغه دی چې ان ان پکې راشي يعنې راوي ووايي چې حدثنا فلان ان فلان .
د معنعن والمؤنن حکم : د جمهورو په نزد د ان او عن حکم يو دی د پورته دوو ذکر شويو شرطونو په صورت کې د قبول وړ دی او که روايت مدلس وي يا د راوي او د هغه د شيخ تر مينځ ملاقات ثبوت نه شي مردود دی .
اوس به خپل بخوانې بحث ته دوام ورکړو :
۴- المنقطع : دا هغه سند دی چې روايت يې متصل نه وي بلکي پرې شوی وي او دا د مرسل ،معلق او معضل له جملی څخه هم نه وي په دې معنی چې د انقطاع د دريو صورتونو نه لکه :د کوم سند په پيل کې راوي حذف شوی وي او يا د کوم سند په آخر کې کوم راوي حذف شوی وي او يا دا چې دوه راويان مسلسل حذف شوی وي دې بغير نور په سند کې هر ډول انقطاع منقطع بلل کيږي .
د منقطع حکم : دا روايت هم په اتفاق سره ضعيف دی ځکه چې د محذوف راوي حال مجهول دی .
۵- المدلس : په لغت کې د عيب پټولو ته وايي او په اصطلاح کې د روايت په سند کې عيب پټول او د هغه په ښکاره ښايښته او بې عيبه معرفي کول ،تدليس کول مکروه دي او تدليس الاسناد اشد مکروه دی .
د تدليس ډولونه : تدليس عموماً دوه ډوله دی تدليس الاسناد او تدليس الشيوخ
تدليس الاسناد : دې ته وايي چې يو راوي د داسې چا څخه روايت نقل کړي چې د ده ورسره ملاقات او سمع ثابته وي مګر دغه روايت يې ورڅخه آوريدلی نه وي او د آوريدو څرګنده يادونه هم نه کوي .
تدليس الشيوخ : دې ته وايی چې يو راوي د خپل شيخ څخه هغه حديث چې ترې اوريدلی دی روايت کړي مګر خپل شيخ په غير مشهور نوم يا اسم کنيه يا صفت ياد کړي چې څوک يې ونه پيږني .
لکه د قرآئت د امام ابوبکر بن مجاهد دا قول ( حدثنا عبيدالله بن ابی عبدالله ) او مقصد يې له ده څخه ابوبکر بن ابي داؤد السجستاني دی .
د تدليس حکم : که مدلس د سماع (اوريدلو ) په څرګنده يادونه کړې وه روايت يې قبول دی لکه سمعت او حدثني او داسې نور الفاظ .
او که د سماع تصريح پکې نه وي روايت یې مردود دی .
په راوي د عدالت د اعتراض په سبب ضعيف روايت (۷ برخه
ب ) : په راوي د عدالت د اعتراض په سبب مردود روايت :
داچې کله په نوموړی راوي د عدالت او ديندارۍ له کبله نيوکه وشي .
په راوي د اعتراض اسباب لس چې پنځه په عدالت پورې تړلي او پنځه نور په ضبط او حافظې پورې اړه لري.
هغه چې په عدالت پورې اړه لري دا دي :
۱- دروغ ۲- په دروغو متهم کيدل ۳- فسق ۴ – بدعت ۵- جهالت او ناپوهۍ
هغه روايت چې د عدالت له مخې اعتراض ورباندی شوي وي په الموضوع – المتروک – المنکر – المطروح – جهالت بالراوي – المضعيف ويشل شوی دی چې لنډ بيان يې په لاندې ډول دی :
۱- الموضوع : په درواغو له ځانه جوړ شوی او رسول الله صلی الله عليه وسلم ته منسوب شوی روايت دی .
موضوع په ضعيفو رواياتو کې تر ټولو بد او قبيح روايت دی ځنې علماء دا روايت د ضعيفو رواياتو له جملې نه بولي بلکي دا ډير بد روايت دی .
د روايت کولو حکم يې څه دی ؟
د علماء په اتفاق د موضوع روايت کول او نقلول هيڅ چا ته هم جايز نه دي خو کله يې چې خلکو ته ور معرفي کول غواړی چې دا موضوعي دی نو بيا جايز دی .
موضوعي روايت څنګه پيژندل کيږي ؟
د موضوعی روايت د پيژندلو ګڼ اسباب دي چې ځنې يې دا دي :
الف : چې کله جوړونکی خپله اقرار وکړي لکه اقرار د ابوعصمة نوح بن ابی مريم چې د سورتونو د فضايلو په باره کې احاديث جوړ کړی وو او بيا يې ابن عباس ته منسوب کړی ؤ.
ب : یا داسې څه چې دا اقرار په منزله د جوړونکی څخه صادر شي لکه همدغه کس يو روايت يو شيخ ته منسوب کړی او بيا همدغه کس د همدغه شيخ د تولد د ځای په باب پوښتنه کوي او حال دا چې دغه روايت يوازې د همده په وسيله نقل دی (تائيد يې نشته ) .
ج: يا څه نښې نښانې په راوي کې وي مثلاً دغه کس رافضي وي او په دغه حديث کې د اهل بيتو فضايل بيان شوی وي .
د : يا د هغه په روايت کې نښه موجوده وي مثلاً الفاظ يو له بله سر نه خوري او يا د مشاهداتو خلاف وي او يا په صريح ډول د قرآن خلاف وي .
د موضوعی احاديثو جوړونکي ډلې :
الف :- الله ته د قربت حاصلولو د پاره :
د ځانه داسې احاديث جوړول چې نيکو کارونو ته ترغيب او له بدو کارونو څخه ډارول پکې وي
دغه قسم جوړونکی زهد او تقوی ته منسوب خلک وي او دوی تر ټولو بدترين واضعان دي ځکه خلک د دوی موضعات باندې باور کوي ځکه د ديندارۍ او تقوی له وجې يې پر دوی يقين وي .
د دغو ډلی يو هم ميسره بن عبد ربه وه ابن حبان په الضعفاء کې ليکي چې ما دغه ميسره ته وويل چې تا دغه احاديث له کومه کړل ؟ هغه را ته وويل دا مې د خلکو د ترغيب د پاره د ځان نه جوړ کړی دي .
ب : د خپل مذهب د تائيد د پاره :
لکه خوارج او شيعه ګان هرې ډلې داسې وضعه احاديث جوړ کړی چې د خپلې ډلې تائيد ور باندې کوي لکه دا روايت (علی خير البشر من شک فيه فقد کفر) يعنی علی د ټولو بشر نه غوره دی او په دې کې شک کونکی کافر دی .
ج : درباري ملايان :
ځنې ضعيف الايمانه ملايان حکمرانانو ته د نزديکت پخاطر د هغوی د غير شرعي اعمالو ته د جواز د لارې جوړولو په مقصد دا کار تر سره کوي لکه د غياث بن ابراهيم النخعی الکوفي قصه چې د مسلمانانو د امير المهدي دربار ته ور ننوت هغه په کونترو لوبې کولې ،همدغه ملا سمدستي پخپل سند سره وويل چې له رسول الله صلی الله عليه وسلم داسې حديث نقل شوی دی (لاسبق الافی نصل اوخف او حافر اوجناح ) يعنې مسابقه او لوبې کول يوازې په تيغ يا عېشي او اوښ او آس او وزرو واله روا ده ، دغه ملا د مهدي د عمل د تائيد په خاطر لفظ (او جناح ) ور زيات کړ .
مهدي پوه شو او کوترې يې ټولې حلالې کړې (او داسې وويل چې زه ددې سبب شوم ځکه چې ما دا ملا دې ته اړ کړ چې داسې ووايي )
همدې ته ورته نورې ډلې هم شته .
۲- المتروک : متروک پريشودلو ته وايي دا هغه حديث دی چې دده په اسنادو کې کوم راوي په دروغو بدنام شوی وي .
د يو راوي په دروغو د متهم کيدو دوه سببونه دي :
الف : يا خو دغه روايت د شريعت د معلومو احکامو خلاف وي او يواځې د همدې راوي لخوا روايت شوی وي .
ب : يا دا چې په عادي خبرو کې دغه راوي په درواغو پيژندل شوی وي اګر که په حديث کې دروغ نه وي څرګند شوي .
د المتروک مثال : حديث د عمر بن ثمر الجعفي الکوفي الشيعی چې (عن جابر عن ابی الطفيل عن علی وعمار قالا کان النبی صلی الله عليه وسلم يقنت فی الفجر ويکبر يوم عرفه من صلاة الغداة و يقطع صلاة اخر ايام التشريق ) يعنی نبی صلی الله عليه وسلم د سبا په لمانځه کې دعاء قنوت لوستل او تکبيرات التشريق به يې د عرفې د سهار څخه د ايام التشريق د آخرې ورځې مازدیګر پورې ويل ، نسايي ،دارقطني او نورو د دغه عمرو بن ثمر روايت ته المتروک حديث ويلی .
د المتروک حکم : مخکې مو وويل چې په ټولو کې الموضوع بدترين روايت دی په هغه پسې بيا المتروک دی .
۳- المنکر : منکر د انکار په معنی دی کله چې په راوي د زياتی غلطی ،زيات غفلت ،فسق او بدعت غيب ولګول شي د دغه راوي روايت ته المنکر ويل کيږي.
ابن حجر يې داسې تعريفوي : دا هغه روايت دی چې په سند کې يې کوم راوي زيات علطيږي او يا غفلت پکې زيات وي او په څرګنده فاسق وي منکر بلل کيږي .
د منکر او شاذ روايت تر مينځ فرق :
شاذ هغه روايت دی چې د مقبول (ثقه ) راوي روايت د هغه راوي سره مختلف واقع شي چې تر ده اوثق وي او منکر هغه روايت دی چې د ضعيف راوي روايت د هغه چا سره مختلف واقع شي چې ثقه راوي وي .نو معلومه شوه چې د دواړو تر مينځ د مخالفت خبره شريکه ده فرق په دغه کې دی چې د شاذ راوي مقبول دی او د منکر راوي ضعيف دی .
د منکر حديث مثال : د ( ابوبکر يحيی بن محمد بن قيس عن هشام بن عروة عن ابيه عن عايشة مرفوعاً ، کلوا البلح بالتمر فان ابن ادم اذا اکله غضب الشيطان ) (نسائي او ابن ماجه ) .
د منکر حکم : منکر د سختو ضعيفو رواياتو له جملې څخه دی .
المعروف : د المنکر ضد دی يعنې چې ثقه راوي له ضعيف راوي څخه نقل کړی وي .
۴- المطروح : مطروح روايت له ضعيف څخه ښکته او له موضوع څخه لوړ دی حکم يې مردود دی .
۵- الجهالت بالراوي :
الجهالت بالراوي د راوي نه پيژندلو ته وايي او علم حديث کې هغه روايت دی چې په هغه کې د راوي ذات يا حال نه پيژندل کيږي .
مثلاً نوم ،اسم کنيه يا لقب يې څرګند نه وي يا قلت د روايت دا چې د ده روايت لږ دی نو دير روايت ترې نه کيږی ډير داسې کيږي چې يوازې يو روايت ترې نقل شوی وي او يا خپله د راوي نوم نه وي څرګند شوی (البهم ) بلل کيږي .
۶- المضعف : هغه روايت دی چې په ضعيف والی يې اتفاق نه وي ځنې يې ضعيف ګڼې او ځنې قوي هغه که په متن کې وي او که مسند کې (الشبکة الاسلامية – علم الحديث – عربستان )
د راوي په ضبط او حافظې د اعتراض په سبب ضعيف روايت
+ نوشته شده در 6 Aug 2012 ساعت ۱:۲۱ ب.ظ توسط نصیراحمد الهاشمی
|